ประมาณสองเดือนที่ผ่านมา รองศาสตราจารย์ ดร.ศราวุฒิ อารีย์ ผู้อำนวยการศูนย์มุสลิมศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ขอเรียกสั้น ๆ ว่า “อาจารย์ศราวุฒิ” ก็แล้วกัน ขอให้ผมช่วยเขียนคำนิยมสำหรับหนังสือเล่มใหม่ของอาจารย์เรื่อง “คู่มือพิชิต (ใจ) อาหรับ” ให้หน่อย อาจารย์คงเห็นว่าผมแม้เป็นนักวิทยาศาสตร์ทว่าสนใจประเด็นด้านประวัติศาสตร์ของโลกมุสลิมค่อนข้างมาก เขียนหนังสือเชิงประวัติศาสตร์ไว้หลายเล่ม นั่นคงเป็นปัจจัยหลัก นอกจากนั้นผมยังดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการศูนย์วิทยาศาสตร์ฮาลาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ต่อเนื่องยาวนาน ทำงานเกี่ยวข้องกับกิจกรรมด้านฮาลาลสาขาต่าง ๆ มามาก พักหลังงานด้านฮาลาลยังเข้าไปคลุกคลีในเรื่องการท่องเที่ยวฮาลาลที่เกี่ยวข้องทั้งทางตรงและทางอ้อมกับหนังสือที่อาจารย์ศราวุฒิเขียน
นอกจากนี้อาจารย์ศราวุฒิคงเห็นว่าประสบการณ์การเดินทางของผมน่าจะเป็นประโยชน์ต่อผู้อ่านหนังสือของอาจารย์ โดยผมเดินทางผ่านมาแล้วกว่าห้าสิบประเทศ เฉพาะกลุ่มประเทศอาหรับ ผมสัมผัสมามากกว่าครึ่งหนึ่งของกลุ่มประเทศสันนิบาตอาหรับ 22 ประเทศ และ 1 รัฐ แวะเวียนซ้ำไปซ้ำมาหลายครั้ง ได้พบปะชาวอาหรับมากมายหลายระดับ เมื่ออาจารย์ศราวุฒิขอให้ผมเขียน ผมก็รับ ทว่าผ่านมาสองเดือนยังหาเวลาว่างนั่งอ่านหนังสือของอาจารย์เพื่อตั้งหลักเขียนคำนิยมไม่ได้เลย กระทั่งปลายเดือนสิงหาคมต่อต้นเดือนกันยายน พ.ศ.2567 นานสิบวัน ผมไปบรรยายที่อิรักและจอร์แดน สองชาติอาหรับ จึงชวนอาจารย์ศราวุฒิร่วมเดินทางไปด้วย และในทริปนี้เองผมมีโอกาสพูดคุยกับอาจารย์ศราวุฒิเรื่องสังคมอาหรับหลายครั้ง รวมทั้งได้อ่านหนังสือที่อาจารย์ศราวุฒิเขียนกระทั่งเห็นว่าสะสมเนื้อหาที่จะเกลาเป็นคำนิยมให้กับหนังสืออาจารย์ศราวุฒิได้พอสมควร กลับมาแล้วผมจึงใช้เวลานั่งเขียนคำนิยมให้ ก็เชื่อว่าน่าจะเป็นประโยชน์
ระหว่างที่อยู่ในจอร์แดน เราสองคนเป็นอาคันตุกะของท่านเอกอัครราชทูตสุภาค โปร่งธุระ โดยได้รับเชิญให้เป็นวิทยากรแก่นักศึกษาไทยในจอร์แดน ในการบรรยาย อาจารย์ศราวุฒิเล่าถึงคำเรียกขานถึงแผ่นดินตะวันออกกลางโดยกล่าวถึงอดีตนายกรัฐมนตรีคนแรกของอินเดียคือเยาวะหะราล เนห์รู ทั้งนี้อินเดียเป็นประเทศที่อาจารย์ศราวุฒิร่ำเรียนมาจนจบปริญญาเอก เนห์รูกล่าวว่า “ตะวันออกกลาง” (Middle East) เป็นคำที่ฝรั่งชาวตะวันตกเรียกโดยมองตนเองเป็นศูนย์กลางเรียกดินแดนไกลโพ้นอย่างเอเชียตะวันออกว่าตะวันออกไกล เรียกยุโรปตะวันออก บอลข่าว เมดิเตอร์เรเนียนว่าตะวันออกใกล้ เรียกกลุ่มประเทศอาหรับ คาบสมุทรอาระเบีย อัฟริกาเหนือเป็นตะวันออกกลาง ในขณะที่เยาวะหะราล เนห์รู แบ่งโลกตามความเป็นจริงโดยท่านเรียกแผ่นดินตะวันออกกลางของฝรั่งว่าเอเชียตะวันตก ซึ่งอาจารย์ศราวุฒิบอกว่าตนเองชอบการเรียกอย่างนั้นมากกว่า
ผมเองเสริมอาจารย์ศราวุฒิไปว่าในยุคล่าอาณานิคม ชาวตะวันตกอย่างอังกฤษเรียกแผ่นดินตะวันออกกลางว่า “เลแวนท์” (Levant) ซึ่งเป็นคำในภาษาอิตาเลียนที่ว่า “เลวอนเต้” ขณะที่ภาษาฝรั่งเศสอ่านว่า “เลอวองต์” เรียกกันมาอย่างนั้นโดยตลอด มีความหมายว่าดินแดนที่ดวงตะวันขึ้น โดยมองจากตะวันตกมาทางตะวันออกริมทะเลเมดิเตอร์เรเนียนด้านที่เป็นปาเลสไตน์ ซีเรีย จอร์แดน เตอร์เคียทางใต้ไปจนถึงอียิปต์ตอนเหนือซึ่งเป็นแผ่นดินที่ดวงตะวันขึ้นพอดี อย่างไรก็ตาม ดินแดนแถบเดียวกันนี้ชาวอาหรับในคาบสมุทรอาระเบียกลับเรียกว่า “ชาม” หรือ “อัลชาม” (الشام, Al Sham) หมายถึงทิศตะวันตกเฉียงเหนือ เนื่องจากเป็นแผ่นดินที่อยู่ทางทิศนั้นหากมองจากอาระเบีย ความเห็นของเราทั้งสองส่งเสริมกันและกันได้ดี ผมจึงตั้งใจว่าจะเขียนคำนิยมเสริมให้กับเนื้อหาที่อาจารย์ศราวุฒิเขียนไว้ในหนังสือที่ผมเห็นว่ามีคุณค่ามาก
อาจารย์ศราวุฒิเริ่มต้นเนื้อหาด้วยการกล่าวถึงโลกอาหรับ โดยระบุถึงความหลากหลายของชนชาติที่ปะปนกันมากมายในแผ่นดินนั้น ในขณะที่มีความเป็นหนึ่งเดียวกันที่ภาษาอาหรับซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ในคัมภีร์อัลกุรอาน อาจารย์ศราวุฒิเขียนว่าคนอาหรับคือคนที่คิดแบบอาหรับ ซึ่งผมในฐานะที่ใช้ชีวิตร่วมกับคนอาหรับในยุโรปมานานหลายปี เห็นด้วยอย่างยิ่ง โดยชนอาหรับในอาระเบียซึ่งเป็นกลุ่มชนที่อาศัยในแผ่นดินที่เรียกว่าอัลมัชริกอัลอะรอบีกับชนอาหรับในดินแดนอัฟริกาตะวันตกในแผ่นดินที่เรียกว่าอัลมัฆริบอัลอะรอบีมีพื้นเพแตกต่างกัน ทั้งความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ ทั้งเชื้อสาย ทว่าชนทั้งสองกลุ่มกลับมีแนวคิดไม่แตกต่างกันนัก เป็นกลุ่มชนที่คิดแบบอาหรับดังที่อาจารย์ศราวุฒิว่าไว้ ผมเคยมีปฏิสัมพันธ์กับชนทั้งสองกลุ่มมามากจึงเห็นด้วยกับความเห็นของอาจารย์ศราวุฒิ ความเข้าใจในตัวตนเช่นนี้มีผลอย่างมากต่อการติดต่อทำมาค้าขายกับชนอาหรับหลากหลายกลุ่ม
ย้อนกลับมาพิจารณาถึงชนอาหรับแถบอัฟริกากลางที่มีหน้าตาผิวพรรณแตกต่างจากชนอาหรับแถบอัฟริกาตะวันตกและอาระเบีย ใครไม่รู้จักคนอาหรับมักเข้าใจว่าชนอาหรับอัฟริกลางมีความเป็นอัฟริกันมากกว่าการเป็นอาหรับ เอาเข้าจริงกลับพบว่าคนกลุ่มนี้มองตนเองเป็นอาหรับมากกว่าเป็นอัฟริกา อิสลามที่ใช้ภาษาอาหรับเป็นภาษากลางได้หล่อหลอมให้ชนที่มีที่มาหลากหลายกลายเป็นคนอาหรับไปจนหมด นี่คือสิ่งที่อาจารย์ศราวุฒิอธิบายไว้ ผมมีโอกาสคลุกคลีกับกลุ่มชนที่เป็นอัฟริกันจากอัฟริกากลางโดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวซูดานและโซมาเลีย เห็นว่าชนอัฟริกลางเหล่านี้หากเป็นมุสลิมมองตนเองเป็นอาหรับซึ่งแตกต่างจากการมองของชนอัฟริกากลุ่มอื่น เรื่องราวเช่นนี้เป็นสิ่งที่ผู้อ่านจำเป็นต้องทำความเข้าใจหากประสงค์จะติดต่อทำมาค้าขายกับชนเหล่านั้น
#ดรวินัยดะห์ลัน, #drwinaidahlan, #ศราวุฒิอารีย์, #คู่มือพิชิตใจอาหรับ
